Kopafbeelding publicaties CPB

De politieke economie van belastinghervormingen

CPB Policy Brief 2016/08, 30 juni 2016

Grote belastinghervormingen worden regelmatig omgezet in beleid, maar vaak ook niet. In dit onderzoek staat de vraag centraal waar dat aan ligt. De economische en politieke factoren die hierbij een rol spelen, zijn geanalyseerd voor de brede stelselherzieningen in 1990 en 2001 en de niet doorgevoerde hervormingen in 1991 en 2015.

Lees het bijbehorende persbericht en de volgende bijbehorende CPB Achtergronddocumenten:

Uit dit onderzoek blijkt dat bepalende factoren voor de kans dat een hervorming wordt doorgevoerd zijn:

  • Dat het in het regeerakkoord is opgenomen.
  • Er voldoende draagvlak is in de polder.
  • Er gedegen onderzoek ligt waaruit blijkt waar het probleem precies zit en waar de oplossing gevonden kan worden (de hervorming).

Andere factoren zijn ook van belang, maar minder bepalend. Dit zijn:

  • Een politieke meerderheid in de Eerste en Tweede Kamer.
  • Hervormingsrijpheid in de maatschappij.
  • Voldoende wisselgeld om de verliezers van de hervorming te compenseren.
  • Politiek leiderschap.
  • Slimme framing.

In dit onderzoek is verder bekeken of de factoren die gelden voor de brede stelselherzieningen ook gelden voor specifieke hervormingsmaatregelen: de belasting op personenauto’s en motorvoertuigen (bpm) naar een CO2-heffing, de beperking van de hypotheekrenteaftrek, de vereenvoudiging van de kindregelingen en de invoering van de inkomensafhankelijke heffingskorting. Bij deze hervormingen blijken minder factoren bepalend te zijn om het voorstel in te voeren. In het meest extreme geval (de inkomensafhankelijke heffingskorting) bleek opname in het herziene regeerakkoord alleen al voldoende voor invoering ervan. Veel van de andere factoren zijn wel behulpzaam en hebben een wisselende invloed op de uiteindelijke doorvoering, zoals hervormingsrijpheid en de inhoudelijke voorbereiding van de hervorming. Daarnaast kan ook een economische crisis nieuwe openingen bieden voor hervormingen.

Als complete stelselherzieningen niet opportuun zijn, kan het zinvol zijn kleinere hervormingen voor te stellen om de status quo te doorbreken. Die kleinere hervormingen kunnen bijdragen aan de hervormingsrijpheid en daarmee mogelijk steun geven voor een vervolg. Zeker in tijden van politieke fragmentatie kan een stapsgewijze aanpak een alternatief zijn. Het nadeel van zo’n stapsgewijze aanpak kan echter wel zijn dat bepaalde hervormingen nooit uitgevoerd worden, omdat er geen uitruil mogelijk is en de verliezen voor een (beperkte) groep daardoor te groot kunnen zijn.

Deel deze pagina